11 listopada 1918 roku Polska odzyskała niepodległość. Podczas gdy w Warszawie i Krakowie rodziła się nowa Rzeczpospolita, na ówczesnych niemieckich ziemiach, stanowiących dziś Gminę Bogatynia, kształtował się inny, nowy porządek świata. Dziś to właśnie ocalałe, choć często zdewastowane, pomniki z Markocic, Zatonia i Kopaczowa stanowią namacalne świadectwo tamtych czasów.
Pozostałości pomnika w Zatoniu, fot. bogatynia.info.pl
Na frontach I wojny światowej zginęło ponad 250 mieszkańców ówczesnego Reichenau (Bogatyni) i okolicznych wsi. Ku ich czci wzniesiono liczne monumenty, które dziś – mimo upływu ponad stu lat – stają się fascynującymi, choć smutnymi, ciekawostkami historycznymi.
Pomnik we wsi Markocice (dawniej Markersdorf), na wzgórzu Obserwator, był symbolicznym i historycznym wyjątkiem. Markocice były pierwszą gminą w okolicy, która w 1921 roku ufundowała pomnik ku czci swoich 43 poległych mieszkańców. Monument wyróżniał się rzeźbą zranionego orła na szczycie (autorstwa Fischera), który wbrew stracie próbował wzbić się do lotu. Niestety, figura ta została zniszczona. Wewnątrz ceglanego trzonu pomnika, na pamiątkę, zamurowana została butelka z listą nazwisk ofiar oraz członków komitetu. Dziś pokruszone cegły świadczą o tym, że ktoś w powojennym zamieszaniu próbował się do tej "kapsuły czasu" dostać, licząc na skarb. Mimo dewastacji, inskrypcja na froncie jest wciąż czytelna.
Nawet w mniejszych miejscowościach zachowały się ślady pomnikowego krajobrazu. W Zatoniu (dawniej Seitendorf), przy wiejskiej drodze poniżej kościoła, stał pomnik, którego głównym motywem był lew, osadzony w skale. Choć tablica z nazwiskami zaginęła, w 2004 roku udało się odnaleźć dwa jej fragmenty z imionami czterech poległych. Z kolei w Kopaczowie (Waltersdorf) pomnik stojący poniżej kościoła został pozbawiony charakterystycznych elementów: głowy orłów siedzących na mieczach, połączonych Krzyżem Żelaznym, zostały odłamane.
W kontekście tych śladów pamięci, na uwagę zasługuje również skromny, lecz zachowany obelisk w Jasnej Górze (Lichtenberg). Stojąc przy drodze na szczyt Guślarz, upamiętnia on 26 żołnierzy poległych i zaginionych z tej wsi. Podobnie jak pomnik w Markocicach, został poświęcony w 1921 roku, co świadczy o szybkim odzewie lokalnych społeczności na stratę.
Nie wszystkie pomniki przetrwały próbę czasu i powojennej historii. Ślad po monumentalnych budowlach, które dominowały w krajobrazie przedwojennego Reichenau, zaginął bezpowrotnie. Okazały obelisk wzniesiony w parku miejskim (dziś rejon ul. Chopina/Energetyków) został całkowicie zniszczony. Podobny los spotkał monumentalny kompleks pomnikowy na dużym wzgórzu, składający się z muru ze schodkowym dachem i sarkofagu, który został rozebrany. Dziś jego inskrypcje pozostają nieznane, a wzgórze do dziś mieszkańcy nazywają "pomnikiem".
Te kamienne świadectwa – choć niszczone, ukrywane i zapomniane – opowiadają ważną część historii Ziemi Bogatyńskiej, przypominając, że wielkie dzieje państw zawsze przeplatają się z osobistymi dramatami, zapisanymi w małych, lokalnych pomnikach.