Żytawa, Saksonia. Dokładnie 87 lat temu, 10 listopada 1938 roku, fala nienawiści i przemocy przetoczyła się przez Niemcy, znana jako „Noc Kryształowa” (Reichspogromnacht). W położonej na styku trzech granic Żytawie (Zittau), ten tragiczny dzień zapisał się zniszczeniem symbolu lokalnej społeczności żydowskiej – Synagogi przy Lessingstrasse. To wydarzenie stanowiło bolesny punkt zwrotny w historii Żydów w tym górnołużyckim mieście.
Tablica pamiątkowa w Żytawie, fot. Dr. Bernd Gross/wikipedia.de na licencji CC
[Czytaj także: Smętne obserwacje]
Chociaż żydowskie rodziny mieszkały w Żytawie już w XIV i XV wieku, nowoczesna gmina żydowska ukształtowała się dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Oficjalnie uznana w 1885 roku, skupiała Żydów z powiatów Żytawa i Löbau, a swoim zasięgiem obejmowała również okoliczne miejscowości, w tym ówczesną Bogatynię (Reichenau). Najważniejszym momentem dla wspólnoty było otwarcie własnej synagogi w 1906 roku.
Budynek przy Lessingstrasse, skromny, lecz urokliwy, został uroczyście poświęcony i, jak donosiły wówczas „Zittauer Nachrichten”, stworzony z „artystyczną wrażliwością i obywatelską starannością”. Synagoga, położona w głębi ogrodu, stała się centrum życia religijnego i kulturalnego. W szczytowym okresie (1910 r.) w mieście mieszkało 157 Żydów.
Wraz z dojściem nazistów do władzy w 1933 roku, życie Żydów w Żytawie, podobnie jak w całych Niemczech, zaczęło dramatycznie się zmieniać. Bojkoty, wykluczenie z życia gospodarczego i rosnący antysemityzm spychały ich na margines. O ile w 1933 roku w Żytawie mieszkało 103 Żydów, do października 1938 roku liczba ta spadła do 70.
Kulminacją nienawiści stał się 10 listopada 1938 roku. Po południu tego dnia doszło do tragedii, o której informowały później „Zittauer Nachrichten”:
„Ośrodki kultu żydowskiego były nam cierniem w oku, teraz musiały zamknąć swoje istnienie i bramy. Kiedy wczoraj po południu rozległy się dwie detonacje, wiedzieliśmy, że ‘uświęcone miejsca narodu wybranego’ zostały zniszczone dynamitem. Tłum spalił następnie na stosie niesławne pisma talmudyczne, wyniesione z synagogi.”
Synagoga oraz wybudowana w 1908 roku duża hala pogrzebowa na cmentarzu żydowskim przy Görlitzer Straße zostały zniszczone przy użyciu materiałów wybuchowych. W efekcie eksplozji, a następnie podpalenia, symbol żydowskiego dziedzictwa w Żytawie przestał istnieć. Tej nocy aresztowano także sześciu żydowskich mężczyzn, a witryny niektórych sklepów zostały zniszczone.
Zniszczenie synagogi było zaledwie początkiem ostatecznej tragedii. W ciągu 1939 roku niemal całkowicie zakończono proces „aryzacji” żydowskiej własności. Ostateczny cios przyszedł w latach 1942/1943, kiedy nieliczni pozostali jeszcze w Żytawie Żydzi zostali deportowani do obozów zagłady. Los żydowskiego kaznodziei, Leo Elenda, który w marcu 1939 roku wybrał samobójstwo, po tym jak był wielokrotnie prześladowany i uwięziony w KZ Buchenwald, symbolizuje terror tamtych czasów.
Dziś, na miejscu, gdzie niegdyś stała synagoga przy Lessingstrasse, znajduje się tablica pamiątkowa. Odsłonięta w 1989 roku, głosi:
„W tylnym ogrodzie tej posesji stała do 9 listopada 1938 roku Synagoga Gminy Żydowskiej w Żytawie. Tego dnia została całkowicie zniszczona. Pamiętamy wszystkich Żydów, którzy padli ofiarą faszyzmu. 1989”
Od 2005 roku inicjatywa „Pamięć i Pojednanie” kontynuuje upamiętnianie dawnych mieszkańców, umieszczając „Kamienie Pamięci” (Stolpersteine) przed ich ostatnimi znanymi adresami zamieszkania. Te małe, mosiężne tabliczki w bruku są dziś jednymi z nielicznych, widocznych śladów po bogatej, lecz brutalnie przerwanej historii żydowskiej Żytawy. Przypominają, że za każdą statystyką kryje się konkretne życie.
Obszerne informacje na temat historii społeczności żydowskich w regionie, w tym Żytawy, zaczerpnięto ze strony internetowej www.jdische-gemeiden.de.